Deeleconomie: voorbeeld van de ultieme vorm van kapitalisme?

Column Martijn Arets | Is 'alles' delen een goed plan?

03 maart 2020

Mijn auto verhuur ik via SnappCar, lifters neem ik mee via BlaBlaCar, mijn camerastatief leen ik uit via Peerby en een appartement in Kopenhagen huur ik via AirBnb. Ik leer nieuwe mensen kennen, heb via een paar apps toegang tot oneindig veel resources (als de zon schijnt heb ik binnen no-time een boot of een cabrio) en haal waarde uit middelen die anders toch stof staan te happen.

Als believer in - en ambassadeur van - de deeleconomie zie ik enorm veel voordelen en kansen. Toch is het belangrijk om tussen het halleluja-gezang ook kritisch te blijven. Er moet nog wel het een en ander gebeuren om de deeleconomie ook op lange termijn houdbaar te maken. In het tweede deel van de serie ‘kritische blik op de deeleconomie’ stel ik de vraag: ‘is alles delen voor geld wel zo'n goed plan?’

Liefdeloosheid in kapitalistische tijden

Onlangs publiceerde Nynke van Verschuer een interessant interview met filosoof Byung-Chul Han in Vrij Nederland. De titel: 'Liefdeloosheid in kapitalistische tijden'. Met als veelbelovend intro: 'Het kapitalisme werkt narcisme en depressie in de hand, en het verlies van kunst, vertrouwen en liefde. Een middag somberen in Berlijn met filosoof Byung-Chul Han.' In het stuk stelt Nynke de volgende vraag aan de filosoof:

Er zijn toch steeds meer initiatieven die overconsumptie tegen willen gaan, platforms via welke je auto’s, boormachines, et cetera kan delen en lenen van buurtgenoten?

‘Dat soort initiatieven hebben wij in Duitsland ook. Deze share-economie is juist een voorbeeld van de extreme vorm die het kapitalisme heeft aangenomen. Zelfs de community wordt uitgebuit. In Duitsland hebben we Wundercar, dat is een online carpoolcentrale voor ritjes binnen de stad. Je bent niet verplicht te betalen, maar als je tevreden bent over de chauffeur kan je die een fooi geven en vijf sterren op de website.

Wundercar laat zich erop voorstaan dat het de gemeenschapszin vergroot en dat tijdens de ritjes nieuwe vriendschappen ontstaan, maar in werkelijkheid gaat het hier om geld verdienen en goede beoordelingen krijgen zodat je de volgende keer in je vrije tijd onder het mom van gemeenschapszin weer wat extra zakcenten kunt opstrijken.

Zo zijn deugden als vriendelijkheid en gastvrijheid volledig geëconomiseerd. Het kapitalisme heeft zijn hoogtepunt bereikt nu het zelfs de gemeenschap, de community, de commons, de grondslag van het communisme heeft weten in te lijven. Dat wat een tegenpool van het kapitalisme was, is er onderdeel van geworden. Het communisme en alles wat daar op lijkt is het nieuwe gat in de markt.’

Volgens Byung-Chul Han moeten we dus helemaal niet blij zijn met de opkomst van de deeleconomie. Ondanks dat er een kern van waarheid, of op zijn minst interessante 'food4thought' in zijn uitspraak zit, is enige nuancering noodzakelijk:

1. Waarde is meer dan geld alleen

In Byung-Chul Han’s betoog en in mijn inleiding zijn waarde en geld hetzelfde, terwijl waarde ook een goed gevoel, kennis, netwerk, erkenning en nog veel meer zijn. Wanneer je mij jouw boor uitleent via Peerby of mij Spaans leert via Konnektid, dan staat hier over het algemeen geen financiële vergoeding tegenover. Wel bouw je hiermee aan een relatie, een status en een tegoed: wanneer jij iets nodig hebt zal ik eerder geneigd zijn jou te helpen. Je bouwt sociaal kapitaal op.

De uitdaging voor deze ‘nieuwe’ economie is om een juiste balans te vinden in een mix van verschillende soorten waarde. Voor Crowd Expedition heb ik bijvoorbeeld een team van ruim 40 internationale experts uit verschillende vakgebieden (accountancy, marketing, ondernemerschap, legal, etc.), welke via Whatsapp zijn verbonden aan de expeditie. Zij geven extra relevante informatie en input vanuit hun vakgebied en stellen vragen op video aan de mensen die ik bezoek. En ik vraag hen om af en toe hun learnings in een blog of artikel te delen. De waarde die zij uit hun tijdsinvestering halen is kennis, netwerk, exposure, (een stukje) status en een unieke kijk in de expeditie. En gewoon een toffe ervaring. Hoe meer (tijd) ik van hen zal vragen, hoe groter de kans is dat in deze verzameling waarde ook ergens een stukje geld gaat zitten. Voor sommige zaken heb je gewoon geld nodig en een initiatief, hoe ideëel ook, heeft onder de streep geld nodig om op lange termijn te kunnen bestaan.

2. Extremen werken nooit

Byung-Chul Han heeft het in zijn betoog over 'volledig geëconomiseerd'. Als ik om mij heen kijk, zie ik dat wanneer iets 'volledig' is, dit nooit zal werken. Volledige democratie klinkt prachtig, maar wanneer ik op nujij.nl naar de reacties op berichten kijk, dan twijfel ik of dit zo'n goed idee is. Ook volledige transparantie gaat niet werken: sommige zaken horen achter gesloten deuren thuis. Lees hiervoor ook het stuk van Rob Wijnberg in het artikel 'Nee, je hebt wél iets te verbergen'. En volledig eerlijk, dat is niemand. Dat gaat ook niet werken. Daarom is ook het woord 'balans' uitgevonden. Lees hiervoor ook het boek ‘The Circle’ van Dave Eggers. Dan zul je zien dat er vele voordelen zijn bij algehele transparantie, maar ook waarom we dit toch echt niet moeten willen.

Conclusie

Al met al is het de discussie rondom de vraag ‘is alles delen wel zo’n goed plan’ nog lang niet gesloten. En ik hoor graag jouw gedachte hierover. Waar geld een eenvoudige en duidelijke manier is om een bepaalde waarde aan een dienst of prestatie te hangen, zou het idioot zijn om aan alles wat we voor elkaar doen en met elkaar delen een fysiek prijskaartje te hangen. Juist omdat, zeker in een wereld van overvloed, voor steeds meer mensen de waarde van geld steeds minder belangrijk wordt. En worden we steeds gelukkiger van een welgemeend 'dankjewel' of het gevoel dat je er toe doet. En die balans: tja, dat blijft een uitdaging.

Auteur

Martijn Arets