Steeds meer cao’s bevatten afspraken over de inzet van zzp’ers. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Voor ondernemers die zelfstandigen inhuren, is dat relevant: in sommige sectoren worden steeds vaker grenzen gesteld aan tarieven, roosters en de voorwaarden waaronder zzp’ers mogen worden ingezet. Van de 661 cao’s die bij het ministerie zijn aangemeld, bevatten 49 cao’s inmiddels een expliciete afspraak over zzp’ers. In elf cao’s staan concrete afspraken over tarieven. Drie jaar geleden waren dat er nog negen.
Zzp-afspraken niet alleen zaak van de overheid
De discussie over zzp’ers gaat vaak over wetgeving, handhaving door de Belastingdienst en het risico op schijnzelfstandigheid. Maar uit het onderzoek blijkt dat ook werkgevers en vakbonden steeds vaker zelf afspraken maken over zelfstandigen.
Dat gebeurt via cao’s. Daarin kunnen bijvoorbeeld afspraken staan over wanneer een werkgever een zzp’er mag inhuren, welk tarief minimaal moet worden betaald of welke voorwaarden gelden voor de inzet van flexibele krachten.
Voor ondernemers betekent dit dat zij niet alleen moeten letten op wet- en regelgeving, maar ook op de cao die in hun sector geldt. Daarin kunnen extra afspraken staan over de inhuur van zelfstandigen.
Minimumtarieven voor zzp’ers
Elf cao’s bevatten inmiddels een concrete afspraak over zzp-tarieven. Die afspraken zijn meestal bedoeld om te voorkomen dat zelfstandigen goedkoper worden ingehuurd dan werknemers, terwijl zij zelf moeten zorgen voor bijvoorbeeld pensioen, verzekeringen en arbeidsongeschiktheid.
In zes cao’s is sprake van een minimumopslag bovenop het cao-loon. Die opslag ligt tussen de 40% en 67%. Gemiddeld gaat het om 52,5%.
Een voorbeeld is de cao Nederlandse Podia. Daarin is afgesproken dat een zzp’er minimaal het bijbehorende salarisniveau moet ontvangen, plus een opslag van ten minste 60%. Eerder was dat nog 50%. Ook in de cao Toneel en Dans geldt een opslag, daar van 50% op het bruto maandsalaris.
Voor ondernemers die zzp’ers inhuren, kan zo’n afspraak direct invloed hebben op de kosten. Een zzp’er inhuren tegen een lager tarief dan in de cao is afgesproken, kan dan niet zomaar.
Vooral zorg en bouw maken afspraken
De meeste cao-afspraken over zzp’ers staan in de zorg. Daarna volgt de bouw. Ook in de cultuursector en bij financiële instellingen worden afspraken gemaakt over de inzet van zelfstandigen.
In de zorg gaan de afspraken vaak over roosters. Werknemers met een vast contract krijgen dan voorrang bij het invullen van diensten. Zzp’ers en andere flexkrachten komen pas daarna aan bod. Zulke afspraken staan onder meer in cao’s voor ziekenhuizen, de VVT, ambulancezorg, huisartsenzorg en universitair medische centra.
In de bouw gaan de afspraken vaker over de voorwaarden waaronder een zzp’er mag worden ingehuurd. Zo verplicht de nieuwe cao Afbouw werkgevers om bij de inhuur van zzp’ers te werken met een door de Belastingdienst goedgekeurde modelovereenkomst. Ook moeten werkgevers controleren of de zelfstandige voldoet aan veiligheidseisen en de juiste certificaten heeft.
Grenzen aan flexibele schil
Naast tariefafspraken, bevatten 25 cao’s afspraken over de inzetbaarheid van zzp’ers. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de verhouding tussen vaste werknemers en flexibele krachten.
Het doel is om te voorkomen dat organisaties te afhankelijk worden van flexibele arbeid. In de Ambulancezorg is bijvoorbeeld afgesproken dat flexkrachten alleen worden ingezet in uitzonderlijke situaties, zoals onverwachte uitval die niet door vaste medewerkers kan worden opgevangen.
Ook ING Bank heeft hierover afspraken gemaakt. Daar is afgesproken dat de verhouding tussen vaste medewerkers en flexmedewerkers 80% tegenover 20% moet zijn. Voor ondernemers kan dit betekenen dat zij minder vrij zijn om werk structureel met zelfstandigen op te vangen, zeker als de cao daar grenzen aan stelt.
Discussie over zelfstandigheid
De groei van cao-afspraken over zzp’ers roept ook vragen op. Zzp’ers zijn geen werknemers, terwijl cao’s normaal gesproken afspraken bevatten tussen werkgevers en werknemers. Dat leidt tot discussie: wie vertegenwoordigt de zelfstandige eigenlijk aan de cao-tafel?
Ook kan een cao-afspraak over tarieven of inzet wringen met het idee dat een zzp’er zelf onderhandelt over prijs en opdracht. Als een tarief of inzetvoorwaarde collectief wordt vastgelegd, kan dat voelen als een beperking van de ondernemersvrijheid.
Tegelijkertijd zijn cao-afspraken juist bedoeld om misbruik en oneerlijke concurrentie te voorkomen. Als zelfstandigen tegen te lage tarieven worden ingehuurd, kunnen zij vaak geen pensioen opbouwen of arbeidsongeschiktheidsverzekering betalen. Ook kan er druk ontstaan op de arbeidsvoorwaarden van werknemers in loondienst.
Nieuwe afspraken onderweg
In vijf recente principeakkoorden staan nieuwe afspraken over zzp’ers. Het gaat om Afbouw, Nederlandse Podia, Kinderopvang, Uitvaartbranche en Primair Onderwijs.
In het Primair Onderwijs onderzoeken cao-partijen bijvoorbeeld een zogenoemde regie-arbeidsovereenkomst. Dat is een constructie die flexibiliteit moet bieden, maar medewerkers tegelijk een vast maandinkomen geeft. Een vergelijkbare regeling bestaat al in de cao VVT.
De achtergrond is de krappe arbeidsmarkt. In sectoren als onderwijs en zorg is de afgelopen jaren meer gebruikgemaakt van zzp’ers, uitzendbureaus en commerciële bureaus. Cao-partijen en overheid willen die beweging deels terugdringen.
Wat betekent dit voor ondernemers?
Voor ondernemers die zzp’ers inhuren, wordt het belangrijker om niet alleen naar de opdracht en het uurtarief te kijken, maar ook naar de cao-afspraken in de sector.
Let daarbij op drie punten:
Staat er in de cao een minimumtarief of opslag voor zzp’ers?
Zijn er voorwaarden opgenomen voor het inhuren van zelfstandigen?
Zijn er grenzen gesteld aan het aandeel flexibele krachten binnen de organisatie?
De groei van cao-afspraken is nog beperkt, maar zet wel door. Van alle aangemelde cao’s bevat nu 49 van de 661 cao’s een afspraak over zzp’ers. Daarmee wordt de cao steeds vaker een instrument om de inzet van zelfstandigen te reguleren.
