De Arbeidstijdenwet bepaalt hoeveel uur werknemers mogen werken en hoeveel rust zij moeten krijgen. In sommige situaties mag je afwijken van deze regels. Het Arbeidstijdenbesluit bevat die uitzonderingen, bijvoorbeeld voor nachtdiensten, aanwezigheidsdiensten en sectoren waar continuïteit noodzakelijk is.
Wat is de Arbeidstijdenwet?
De Arbeidstijdenwet (ATW) bevat regels over:
maximale werktijden
pauzes
rusttijden
nachtdiensten
arbeid op zon- en feestdagen
Deze regels beschermen werknemers tegen overbelasting en moeten bijdragen aan een gezonde balans tussen werk en privé. Volgens onderzoek van CBS hangt structureel overwerken samen met meer ziekteverzuim en burn-outklachten. De Arbeidstijdenwet geldt voor vrijwel alle werkgevers en werknemers in Nederland.
Arbeidstijdenbesluit: wat is het?
Het Arbeidstijdenbesluit (ATB) is een aanvulling op de Arbeidstijdenwet. In dit besluit staan situaties waarin je van de standaardregels mag afwijken. Dat kan bijvoorbeeld wanneer:
het werk onregelmatig of seizoensgebonden is
werknemers beschikbaar moeten zijn bij noodsituaties
continuïteit van dienstverlening noodzakelijk is (zoals in de zorg)
Het Arbeidstijdenbesluit bevat ook extra regels voor specifieke sectoren.
Belangrijk: het besluit vervangt de Arbeidstijdenwet niet. De basisregels uit de wet blijven altijd het uitgangspunt.
Voor wie geldt het Arbeidstijdenbesluit?
In het Arbeidstijdenbesluit staan dus extra regels rondom werktijden, rusttijden en pauzes. Deze afwijkende regels gelden voor:
alle bedrijven die dit vastleggen in een collectieve arbeidsovereenkomst (cao);
werknemers in bepaalde sectoren, bijvoorbeeld vanwege veiligheid of continuïteit;
situaties waarin het onmogelijk is te voldoen aan regels in de Arbeidstijdenwet, bijvoorbeeld bij storingen of calamiteiten.
Het Arbeidstijdenbesluit staat niet op zichzelf. Je hebt altijd in eerste instantie te maken met de grondbeginselen uit de Arbeidstijdenwet. In sommige gevallen geldt het Arbeidstijdenbesluit ook voor zelfstandigen. Dit is bijvoorbeeld zo in de vervoerssectoren, waar je ook te maken hebt met de veiligheid van anderen.
Arbeidstijdenwet: standaard regels over werktijden
In de Arbeidstijdenwet zijn algemene regels opgesteld voor werktijden. Met het Arbeidstijdenbesluit mag je van deze regels afwijken. De algemene regels zijn:
Een werkdag mag maximaal 10 uur duren
Een werkweek mag maximaal 48 uur duren
Een werknemer moet elke dag ten minste een pauze nemen van 15 minuten
Een werknemer moet elke 24 uur ten minste 11 uur rust hebben.
Uitzonderingen en aanvullingen op de Arbeidstijdenwet
In de Arbeidstijdenwet staat dat een werkdag maximaal 10 uur mag duren, maar soms is het nodig dat medewerkers langer werken. Dan kun je met het Arbeidstijdenbesluit afwijken van dit maximum. Dit kan bijvoorbeeld zijn:
Tijdens feestdagen, als er extra werk is om voor te bereiden
In de nacht, als er een onvoorziene situatie is en er snel iemand nodig is
Als het werk het noodzakelijk maakt dat een werknemer aanwezig moet zijn om snel opgeroepen te kunnen worden, bijvoorbeeld bij een alarmcentrale.
Andere afwijkingen:
Langere nachtdiensten. De Arbeidstijdenwet zegt dat een medewerker maximaal 12 uur per nacht mag werken. Maar als het werk het noodzakelijk maakt, dan mag dat ook langer zijn. Bijvoorbeeld in het geval van een medische noodsituatie of onvoorziene situaties rondom personeel.
Aanwezigheidsdienst. In een aanwezigheidsdienst moet een medewerker beschikbaar zijn om opgeroepen te kunnen worden. De werknemer hoeft dan niet de hele tijd te werken, maar moet wel binnen een bepaalde tijd beschikbaar zijn om te komen werken.
Langer doorwerken bij noodzakelijke werkzaamheden. Volgens de Arbeidstijdenwet mag iemand maximaal 10 uur werken. Maar als het werk het noodzakelijk maakt, en het echt niet anders kan, dan mag een werknemer 1 keer per 2 weken 14 uur werken. Bijvoorbeeld bij een storing die snel moet worden opgelost. Deze uitzonderingsregel is algemeen bepaald in het Arbeidstijdenbesluit en hoeft niet in een collectieve regeling vastgelegd te zijn.
Oproep tijdens pauze of afzien van pauze. Volgens de Arbeidstijdenwet mag een medewerker tijdens een pauze niet bereikbaar zijn voor werk. Maar in sommige gevallen is dat wel nodig. Bijvoorbeeld als iemand alleen werkt en er snel iemand nodig is. De andere medewerker kan dan zijn werkplek niet verlaten tijdens zijn pauze.
Meer werkuren door sterk wisselend aanbod. Een medewerker mag maximaal 48 uur per week werken als dat in zijn cao staat. Maar als het werkaanbod sterk wisselt, dan mag dat meer zijn. Een voorbeeld: in de zomer kan een werknemer meer dan 48 uur werken, zolang het jaargemiddelde maximaal 48 uur per week blijft.
Sectoren met speciale regels
De zorgsector is een goed voorbeeld waar het Arbeidstijdenbesluit van toepassing is. Voor artsen, arts-assistenten, verplegers, verzorgers, verloskundigen en ambulancemedewerkers gelden extra regels met betrekking tot beschikbaarheidsdiensten en aanwezigheidsdiensten. Er is ook vastgelegd hoeveel rusturen tussen deze diensten moeten zitten.
De afwijkende regels zijn vastgelegd voor de volgende werkzaamheden:
Audiovisuele producties
Baggerwerkzaamheden
Bediening van beweegbare stormvloedkeringen
Bioscopen
Brandweer
Brood- en banketbakkerij
Defensie
Horeca
Inwonend huishoudelijk personeel
Lokaalspoorwegen
Mijnbouw
Binnenvaartschepen
Podiumkunst
Schippersinternaten
Schoonmaakbedrijf
Sneeuw- en gladheidsbestrijding
Tentoonstellingsbouw en scheepsreparatie
Vervoerssector
Vrijwillige politie
Windparken op zee
Zorg
De specifieke details kun je vinden op de website van de Rijksoverheid.
Gevolgen overtreden Arbeidstijdenbesluit
Wanneer je de regels uit de Arbeidstijdenwet of het Arbeidstijdenbesluit overtreedt, kan de Nederlandse Arbeidsinspectie een boete opleggen.
Boetes kunnen oplopen tot duizenden euro’s per overtreding. De hoogte van de boete hangt af van:
het type overtreding
het aantal werknemers
de ernst van de situatie
Daarnaast kan structureel te lange werktijd leiden tot:
hoger ziekteverzuim
lagere productiviteit
risico op aansprakelijkheid bij ongevallen
Zo voorkom je problemen met werktijden
Wil je problemen voorkomen? Let dan op deze punten:
leg werktijden vast in contract of personeelshandboek
controleer of je cao afwijkingen toestaat
registreer gewerkte uren
plan voldoende rust tussen diensten
check of er extra regels gelden in jouw sector
Bij twijfel kun je het Arbeidstijdenbesluit of de raadplegen.
Er zijn niet voor niets wetten en regels rondom werktijden. Deze zijn opgesteld om een gezonde balans te garanderen tussen werk en privé voor medewerkers.
Wanneer deze werk-privébalans uit evenwicht raakt, dan is de kans groot dat dit gevolgen heeft voor de mentale of fysieke gezondheid van medewerkers. Nog een reden om goed te kijken naar de regels rondom werktijden, rusttijden en pauzes.
